Stuitpijn

Stuitpijn (coccygodynie): oorzaak, diagnose en behandeling

Praktijk Dokter Mulder | Rotterdam & Dordrecht

▶  Stuitpijn (coccygodynie) is pijn ter hoogte van het stuitbeen (coccyx) — het kleine botje onderaan het heiligbeen. De meest voorkomende oorzaak van chronische stuitpijn is ligamentlaxiteit van de sacrococcygeale verbinding, ontstaan na een val, bevalling of jarenlange verkeerde zithouding. Bij Praktijk Dokter Mulder behandelt Dokter Claudia Mulder chronische stuitpijn met prolotherapie in Rotterdam en Dordrecht. Bij subluxatie van het coccyx verwijzen wij naar een gespecialiseerde bekkenbodemtherapeut voor manuele correctie.

HERKENT U DIT?

Zitten doet pijn. Niet een beetje — echt pijn. Opstaan uit een stoel is een bewuste actie geworden. Fietsen? Vergeet het. Lang rijden in de auto zit u uit op uw zijkant. En toch zegt iedereen: “Het gaat vanzelf over.”

Misschien bent u al maanden of jaren verder. Misschien bent u gevallen. Misschien is het begonnen na uw bevalling. Misschien heeft u geen idee hoe het is begonnen. Wat u weet: de pijn is er nog steeds, en het dagelijkse leven eronder lijdt.

Stuitpijn wordt vaak onderschat — ook door artsen. Een onderzoek wees uit dat slechts 50% van de huisartsen coccygodynie correct kan diagnosticeren, en bijna evenveel zijn ervan overtuigd dat er geen effectieve behandeling bestaat. Dat klopt niet. Maar het verklaart waarom patiënten zo lang rondlopen.

DEFINITIE

Wat is stuitpijn (coccygodynie)?

▶  Coccygodynie — ook wel coccygodynie geschreven — is pijn ter hoogte van het coccyx (stuitbeen), het kleine driehoekige bot van 3 tot 5 vergroeide werveltjes aan het einde van het heiligbeen. Het coccyx is samen met de twee zitbeenderen één van de drie steunpunten van het bekken in zittende positie. Pijn ontstaat wanneer de ligamenten die het coccyx aan het heiligbeen verbinden beschadigd of overrekt zijn.

Het coccyx heeft een functie die veel mensen niet kennen: het is een centraal aanhechtingspunt van de bekkenbodemspieren en de sacrococcygeale ligamenten. Beschadiging of overrekking van deze structuren geeft niet alleen lokale pijn, maar kan ook uitstralen naar de bil, lies of zelfs bijdragen aan bekkenbodemklachten.

PREVALENTIE

Hoe vaak komt stuitpijn voor?

▶  Stuitpijn is verantwoordelijk voor 1–3% van alle rugpijnklachten. Het komt 5 keer vaker voor bij vrouwen dan bij mannen, met een piekincidentie in de middelbare leeftijd. Risicofactoren zijn: verhoogd BMI, osteoporose en snel gewichtsverlies. Traumatische bevalling is de tweede meest voorkomende oorzaak, met een prevalentie van 4–15% bij vaginale bevallingen.

5×  vaker bij vrouwen dan mannen

4–15%  van vaginale bevallingen gaat gepaard met stuitklachten

90%  van coccygodynie-gevallen is behandelbaar met conservatieve maatregelen (inclusief prolotherapie)

OORZAKEN

Wat zijn de oorzaken van stuitpijn?

▶  De meest voorkomende oorzaken van stuitpijn zijn: (1) een val op het zitvlak, (2) traumatische bevalling, (3) langdurig in verkeerde houding zitten. In alle drie gevallen raken de sacrococcygeale en omliggende ligamenten overrekt of beschadigd. Dit leidt tot chronische instabiliteit van het coccyx, waardoor de pijn aanhoudt lang nadat de initiële verwonding “genezen” is.

1. Val op het zitvlak (meest voorkomend)

Een val in halfzittende positie — de klassieke onderuitzakker op gladde vloer, van een trap of uit een boom — is de meest voorkomende oorzaak van acute coccygodynie. Door de impact kan het coccyx kneuzen, scheuren of subluxeren (gedeeltelijk verschuiven). De botschade zelf geneest doorgaans binnen weken, maar de ligamenten die het coccyx stabiliseren genezen veel minder goed — en dat is precies waar chronische pijn zijn oorsprong vindt.

Ook een val die maanden of jaren geleden plaatsvond, kan nog steeds de oorzaak zijn van huidige stuitklachten. Ligamentschade is niet te zien op een röntgenfoto. De diagnose is klinisch.

2. Bevalling (4–15% van vaginale bevallingen)

Tijdens de bevalling kan het coccyx door het hoofd van de baby naar achteren worden gedrukt of subluxeren. Bij vrouwen met hypermobiliteit of na een langdurige bevalling is de kans op ligamentschade groter. De pijn na een bevalling wordt soms verward met normale herstelklachten — maar als de stuitpijn maanden na de bevalling aanhoudt, is behandeling aangewezen.

Stuitpijn na bevalling hangt nauw samen met bekkenbodemproblematiek. De bekkenbodemspieren hechten deels aan op het coccyx — chronische stuitpijn kan bijdragen aan bekkenbodemoveractiviteit en omgekeerd.

3. Verkeerde zithouding (overbelasting)

Langdurig onderuitgezakt of achterover geleund zitten legt een continue druk op het coccyx in plaats van op de zitbeenderen. In tegenstelling tot een acute val is dit een sluipend proces: de sacrococcygeale ligamenten worden niet plotseling overrekt maar langzaam en continu opgerekt. Zonder herstelperiode gaat dit niet vanzelf over.

Mensen die kantoorwerk doen, langdurig rijden of een beroep uitoefenen waarbij veel gezeten wordt, zijn kwetsbaar voor deze vorm van stuitpijn.

4. Verband met het SI-gewricht

Een verband dat vaak over het hoofd wordt gezien: SI-gewrichtspijn kan uitstralen naar het stuitgebied. Omgekeerd kan instabiliteit van het coccyx de belasting op het SI-gewricht vergroten. Bij onze patiënten zien we regelmatig een combinatie van stuitpijn en bekkeninstabiliteit. Een goede beoordeling omvat altijd beide structuren.

SYMPTOMEN

Symptomen van stuitpijn — herkent u dit?

▶  Typische symptomen van coccygodynie zijn: pijn midden in de billen ter hoogte van het stuitbeen, pijn bij het zitten (vooral op harde ondergronden of achterover geleund), pijn bij het opstaan uit een stoel, pijn bij fietsen of rijden, pijnlijkheid bij directe druk op de stuit, en soms uitstralende pijn naar de bil of bovenbeen.

• Pijn midden in de billen, ter hoogte van het stuitbeen
• Pijn bij zitten — erger op harde stoelen, erger achterover geleund
• Pijn bij opstaan uit een zittende positie (het transitiemoment is het pijnlijkst)
• Pijn of ongemak bij fietsen, rijden in de auto, of lang in een vliegtuig zitten
• Pijnlijke drukgevoeligheid bij aanraking van de stuit
• Pijn bij stoelgang (druk op de coccyx bij persen)
• Uitstralende pijn naar bil, bovenbeen of lies (via sacrotubeuze ligamenten)
• Pijn bij seksualiteit (via bekkenbodem-aanhechting aan het coccyx)
• Soms: ook pijn bij staan — bij ernstige instabiliteit van het sacrococcygeale gewricht

Kenmerkend patroon: Het opstaan uit een stoel — die overgang van zitten naar staan — is dikwijls het pijnlijkste moment. Dat is een typisch kenmerk van ligamentaire instabiliteit: de beweging die traction uitoefent op de verzwakte ligamenten, is het meest pijnlijk.

HET MECHANISME

Waarom gaat stuitpijn niet vanzelf over?

▶  Chronische stuitpijn gaat niet vanzelf over omdat de sacrococcygeale ligamenten — die het coccyx aan het heiligbeen verbinden — slecht helen. Ligamenten hebben een slechte bloedtoevoer, waardoor ze bij overrekking of scheur slechts gedeeltelijk herstellen. Zolang deze ligamenten instabiel zijn, heeft het coccyx geen stabiele fundering en blijft iedere belasting pijnlijk.

Het coccyx is via het sacrococcygeale gewricht verbonden met het heiligbeen. Dit gewricht wordt gestabiliseerd door meerdere ligamenten:

• Sacrococcygeale ligamenten: voor- en achterkant, verbinden heiligbeen en coccyx
• Sacrotubeuze ligamenten: verbinden het heiligbeen met het zitbeen (tuberositas ischiadica) — deze verwijzen pijn naar de bil en het bovenbeen
• Iliolumbale ligamenten: stabiliseren de lumbosacrale overgang en beïnvloeden de belasting op het coccyx

Caring Medical beschrijft het kernprincipe: wanneer het coccyx getraumatiseerd is en de omringende structuren beschadigd, ondersteunen de ligamenten het gewricht onvoldoende. Iedere beweging — opstaan, gaan zitten, fietsen — brengt microschade aan de toch al verzwakte ligamenten. Zonder behandeling treedt nooit volledige genezing op.

DIAGNOSE

Hoe wordt stuitpijn gediagnosticeerd?

▶  De diagnose coccygodynie is in de eerste plaats klinisch: gebaseerd op het verhaal van de patiënt, het klachtenpatroon en lichamelijk onderzoek. Directe drukpijnlijkheid van het coccyx bij palpatie is een betrouwbaar diagnostisch teken. Röntgenfoto’s in belaste en onbelaste positie kunnen instabiliteit of subluxatie aantonen, maar zijn niet altijd noodzakelijk. MRI is zelden doorslaggevend.

Wij onderzoeken bij elk consult systematisch op:

• Drukpijnlijkheid van het coccyx en de sacrococcygeale overgang
• Pijnreactie bij belasting (zittende positie, opstaan)
• Bekkenpositie en SI-gewricht (uitstralende pijn / gecombineerde instabiliteit)
• Bekkenbodemtensie (bijdragende rol bij uitstralingsklachten)

Een röntgenfoto in staande en zittende positie (dynamische opname) kan hypermobiliteit of subluxatie van het coccyx aantonen. Bij twijfel over de diagnose of bij atypisch klachtenpatroon kunnen aanvullende opnames aangevraagd worden.

BEHANDELING BIJ DOKTER MULDER

Hoe behandelen wij stuitpijn?

▶  Chronische stuitpijn wordt bij Praktijk Dokter Mulder behandeld met prolotherapie (om de sacrococcygeale ligamenten te verstevigen) door Dokter Claudia Mulder. Bij subluxatie of hypermobiliteit van het coccyx verwijzen wij naar een gespecialiseerde bekkenbodemtherapeut voor manuele correctie. Bij ernstige gevallen of onvoldoende respons voegt Dokter Björn Mulder hoge-dosis PRP toe. Behandeling in Rotterdam en Dordrecht.

Stap 1 — Prolotherapie: de ligamenten herstellen

Prolotherapie is de kernbehandeling voor chronische stuitpijn. We injecteren een geconcentreerde glucoseoplossing precies op de aanhechtingspunten van de beschadigde sacrococcygeale ligamenten, en — indien mede betrokken — de sacrotubeuze ligamenten, iliolumbale ligamenten en de omliggende bekkenstructuren.

De glucose triggert een gecontroleerde ontstekingsreactie. Het lichaam stuurt reparatiecellen en begint nieuw collageen aan te maken in het beschadigde weefsel. De ligamenten worden sterker en de instabiliteit van het coccyx neemt af. Caring Medical rapporteert in een karakteristiek geval: een patiënte die na een val op haar coccyx chronische pijn had, was na vier prolotherapie-behandelingen volledig hersteld.

Uit onderzoek (Khan et al., J Orthop Surg Hong Kong, 2008): dextrose prolotherapie is een effectieve behandeling voor refractaire coccygodynie en wordt aanbevolen als stap vóór chirurgische ingreep.

Stap 2 — Manuele correctie: verwijzing naar bekkenbodemtherapeut

Bij subluxatie of hypermobiliteit van het coccyx — een te grote of verkeerde beweging in het sacrococcygeale gewricht — is manuele correctie van de coccyx-positie een waardevolle aanvulling op de ligamentaire behandeling met prolotherapie. Wij verwijzen hiervoor naar een gespecialiseerde bekkenbodemtherapeut met ervaring in interne en externe manuele technieken rondom het coccyx.

Prolotherapie herstelt de ligamenten; manuele therapie door de bekkenbodemtherapeut corrigeert de positie. Beide samen geven het meest duurzame resultaat.

Stap 3 — Corticosteroïden bij acute ontsteking

Bij een actieve ontstekingsreactie in het sacrococcygeale gewricht — pijn die recentelijk sterk is toegenomen, warmte, zwelling — kan een gerichte corticosteroïd-injectie de ontsteking snel verminderen en de weg vrijmaken voor de regeneratieve behandeling. We gebruiken corticosteroïden als pijnbrug, niet als eindbehandeling.

Stap 4 — Hoge-dosis PRP bij ernstige of refractaire gevallen

Bij patiënten met langdurige (>1 jaar) stuitpijn, of bij wie standaard prolotherapie onvoldoende effect geeft, voegt Dokter Björn Mulder hoge-dosis PRP toe. Met een concentratiefactor van 13,2× en meer dan 22 miljard bloedplaatjes per behandeling levert PRP een intensieve regeneratieve stimulus aan het beschadigde weefsel rondom het coccyx en de sacrococcygeale ligamenten.

Stap 5 — Bekkenbodem: de link met Claudia Mulder

Bij patiënten met bijkomende bekkenbodemklachten — urineverlies, pijn bij seksualiteit, druk in de onderbuik — evalueert Dokter Claudia Mulder (bekkenspecialiste) de rol van bekkenbodemoveractiviteit als gevolg van de stuitinstabiliteit. Behandeling van de stuit en de bekkenbodem tegelijk geeft de beste resultaten bij deze gecombineerde presentatie.

Het behandeltraject

▶  Het behandeltraject voor stuitpijn bestaat doorgaans uit 3–5 sessies prolotherapie op wekelijkse of tweewekelijkse basis door Dokter Claudia Mulder. Bij subluxatie van het coccyx verwijzen wij naar een bekkenbodemtherapeut voor manuele correctie. De meeste patiënten merken verbetering na 2 behandelingen. Het volledige effect is na 6–10 weken zichtbaar. Vermijd NSAID’s (ibuprofen, naproxen) tijdens het behandeltraject.

Vergelijking behandelopties stuitpijn

Coccygectomie (chirurgische verwijdering van het coccyx) is een laatste redmiddel. Complicaties zijn aanzienlijk: meer dan een derde van de patiënten heeft postoperatieve wondproblemen, inclusief infecties. Pijnverlichting treedt soms pas maanden na de operatie op. Internationale richtlijnen adviseren alle conservatieve opties — inclusief prolotherapie — uitgebreid te proberen vóór chirurgisch ingrijpen.

WETENSCHAPPELIJK BEWIJS

Wetenschappelijk bewijs voor prolotherapie bij stuitpijn

▶  Khan et al. (Journal of Orthopaedic Surgery Hong Kong, 2008) toonden aan dat dextrose prolotherapie een effectieve behandeling is voor refractaire coccygodynie bij patiënten die niet reageerden op andere conservatieve maatregelen. Conclusie: prolotherapie wordt aanbevolen vóór chirurgische ingreep overwogen wordt.

• Khan et al., 2008 (J Orthop Surg Hong Kong): “Dextrose prolotherapy voor refractaire coccygodynie.” Effectieve behandeloptie bij chronische stuitpijn die niet reageert op conservatieve zorg. Aanbevolen vóór chirurgie.
• Medscape & ScienceDirect (2023): Regeneratieve injecties — waaronder prolotherapie, PRP en stamceltherapie — worden expliciet vermeld als alternatief voor typische interventionele behandelingen bij coccygodynie.
• Scott & Fisher (PM&R, 2016): Fysiotherapeutische behandeling van bekkenbodemspieren gaf verlichting bij coccygodynie — bevestigt de anatomische link tussen bekkenbodem en stuitpijn.
• Caring Medical casus (4 behandelingen): Patiënte met chronische stuitpijn na val; volledig hersteld na serie van 4 prolotherapie-behandelingen van de sacrococcygeale ligamenten.
• Algemeen: 90% van coccygodynie-gevallen is behandelbaar met conservatieve maatregelen; chirurgie is zelden nodig (Spine-Health, 2014; ScienceDirect, 2020).

VEELGESTELDE VRAGEN — FAQ

Veelgestelde vragen over stuitpijn

Wat helpt bij stuitpijn?

▶  Bij acute stuitpijn helpen een staartbeenkussen (U- of V-vormig, met uitsparing onder het coccyx), een zijslaaphouding, paracetamol en het vermijden van harde zitoppervlakken. Bij chronische stuitpijn die langer dan 6–8 weken aanhoudt is prolotherapie de meest effectieve behandeling: het herstelt de beschadigde sacrococcygeale ligamenten en lost de instabiliteit structureel op.

Hoe lang duurt stuitpijn na een val?

▶  Acute stuitpijn na een val verbetert bij de meeste mensen binnen 4–8 weken. Als de pijn na 8 weken nog aanzienlijk is, is verdere evaluatie aangewezen. Chronische stuitpijn — langer dan 3 maanden aanhoudend — gaat doorgaans niet vanzelf over en reageert goed op prolotherapie om de beschadigde ligamenten te herstellen.

Kan stuitpijn na een bevalling behandeld worden?

▶  Ja. Stuitpijn na bevalling is een veelvoorkomende klacht (4–15% van vaginale bevallingen) en ontstaat door ligamentschade aan de sacrococcygeale verbinding tijdens de passage van het kind. Prolotherapie is de effectieve behandeling. Bij subluxatie van het coccyx verwijzen wij naar een bekkenbodemtherapeut voor manuele correctie. Bij bijkomende bekkenbodemklachten beoordeelt Dokter Claudia Mulder de gecombineerde aanpak.

Helpt een kussen bij stuitpijn?

▶  Een speciaal staartbeenkussen (U-vormig of met uitsparing) verlicht de druk op het coccyx tijdens het zitten en vermindert de pijn aanzienlijk. Het lost het onderliggende probleem echter niet op — het is een hulpmiddel om de klachten draaglijker te maken terwijl de regeneratieve behandeling het weefsel repareert.

Welke arts behandelt stuitpijn in Rotterdam of Dordrecht?

▶  Dokter Claudia Mulder (arts voor orthopedische geneeskunde, bekkenspecialiste) behandelt stuitpijn met prolotherapie bij Praktijk Dokter Mulder in Rotterdam (010–411 27 63) en Dordrecht (078–645 48 90). Bij subluxatie van het coccyx verwijzen wij naar een gespecialiseerde bekkenbodemtherapeut. Bij ernstige gevallen voert Dokter Björn Mulder hoge-dosis PRP uit. Geen verwijsbrief nodig.

Wanneer is een operatie (coccygectomie) nodig bij stuitpijn?

▶  Coccygectomie (verwijdering van het coccyx) is zelden noodzakelijk. Meer dan 90% van de gevallen reageert op conservatieve behandeling. Chirurgie brengt aanzienlijke risico’s mee: meer dan een derde van de patiënten heeft wondcomplicaties. Prolotherapie dient altijd te worden geprobeerd vóór chirurgisch ingrijpen wordt overwogen.

Is er een verwijsbrief nodig?

▶  Nee. U kunt direct contact opnemen met Praktijk Dokter Mulder voor een eerste consult — zonder verwijsbrief van huisarts of specialist. Wij stellen de diagnose, bespreken het behandelplan en starten indien gewenst direct met de behandeling.

MAAK EEN AFSPRAAK

Stuitpijn die niet overgaat? Wij helpen u.

Stuitpijn hoeft geen blijvend probleem te zijn. Met de juiste behandeling — gericht op de ligamenten die het coccyx stabiliseren — verdwijnt de pijn structureel, niet tijdelijk.

Geen verwijsbrief nodig. Directe afspraken in Rotterdam en Dordrecht.

Rotterdam (Dokter Claudia Mulder): 010 – 411 27 63  |  Cor Kieboomplein 227

Dordrecht (ook hoge-dosis PRP door Dokter Björn Mulder): 078 – 645 48 90  |  Overkampweg 381

E-mail: contact@doktermulder.nl

Verwante klachten: bekkeninstabiliteit na zwangerschap (/bekkeninstabiliteit/), bilpijn (/bilpijn/), rugpijn (/rugklachten/)

WETENSCHAPPELIJKE REFERENTIES

Khan SA, Kumar A, Varshney MK, Trikha V, Yadav CS. Dextrose prolotherapy for recalcitrant coccygodynia. J Orthop Surg (Hong Kong). 2008 Apr;16(1):27–9. PMID: 18453650.

Scott KM, Fisher LW, Bernstein IH, Bradley MH. The Treatment of Chronic Coccydynia and Postcoccygectomy Pain With Pelvic Floor Physical Therapy. PM R. 2016 Aug 24. doi: 10.1016/j.pmrj.2016.08.007.

Marinko LN, Pecci M. Clinical decision making for the evaluation and management of coccydynia: 2 case reports. J Orthop Sports Phys Ther. 2014 Aug;44(8):615–21.

Lirette LS, Chaiban G, Tolba R, Eissa H. Coccydynia: an overview of the anatomy, etiology, and treatment of coccyx pain. Ochsner Journal. 2014;14(1):84–87.

Mabrouk A, Alloush A, Foye P. Coccyx Pain. StatPearls [Internet]. 2020.

Caringmedical.com: Tailbone Pain Chronic Coccydynia — Prolotherapy for sacrococcygeal ligament repair.

Spine-Health.com: Treatment for Coccydynia (Tailbone Pain) — 90% conservative treatment success rate.

ScienceDirect / The American Journal of Physical Medicine and Rehabilitation (2020): Coccydynia: Diagnostic and Management Guidance — regenerative injections as alternative treatment option.